Hẻm núi Debed và Tumanyan

Hẻm núi sông Debed ở miền bắc Armenia: hai tu viện Haghpat và Sanahin thuộc Di sản Thế giới nằm trên vách đá, cùng Odzun, Akhtala và nhà cũ của nhà thơ Tumanyan tạo thành một vòng tham quan trong ngày.

Hẻm núi Debed nằm ở tỉnh Lori, miền bắc Armenia. Sông Debed chảy từ nam ra bắc, xuyên qua cao nguyên dung nham và tạo nên hẻm núi sâu hàng trăm mét. Trên các thềm đất hai bên bờ rải rác nhiều tu viện từ thế kỷ 10 đến 13, đây là một trong những nơi tập trung nhiều công trình kiến trúc tôn giáo thời Trung cổ nhất Armenia.

Thị trấn Tumanyan nằm ở đoạn giữa hẻm núi. Cùng với thành phố khai khoáng Alaverdi cách khoảng 15 km về phía bắc, Tumanyan là điểm dừng chân chính khi tham quan hẻm núi. Thị trấn được đặt theo tên nhà thơ Hovhannes Tumanyan.

Điểm nhấn chính là hai tu viện Haghpat và Sanahin thuộc Di sản Thế giới UNESCO, nằm đối diện nhau qua khe núi và có thể tham quan trong cùng một ngày. Tu viện Akhtala ở phía bắc nổi tiếng với tranh tường thế kỷ 13. Ở phía nam, nhà thờ lớn Odzun thế kỷ 6–7, tu viện Kobayr áp sát vách đá và tu viện Horomayr ẩn dưới đáy hẻm núi phù hợp với du khách thích đi bộ đường dài. Về phía nam còn có nhà cũ của nhà thơ Tumanyan ở làng Dsegh, quê hương ông. Cách về phía tây khoảng 20 km là pháo đài Lori Berd, nằm trên vách đá nơi hai hẻm núi giao nhau.

Thời điểm đẹp nhất là tháng 5–10: mùa xuân cây cỏ xanh tươi, còn từ giữa đến cuối tháng 10, lá đỏ phủ kín hẻm núi là đẹp nhất. Mùa đông trên cao nguyên có tuyết, một số đường núi khó đi, nhưng vẫn có thể tham quan tu viện.

Di chuyển: từ Yerevan có thể đi marshrutka (xe buýt nhỏ) hoặc tàu hỏa (tuyến Yerevan–Tbilisi có dừng ở Alaverdi), mất khoảng 3–4 giờ. Cửa khẩu biên giới Georgia Sadakhlo cách đây khoảng 40 km, và hành trình này thường được kết hợp với Tbilisi. Trong hẻm núi, giao thông công cộng rất ít, nên nên thuê xe riêng hoặc tự lái. Trong một ngày có thể nối Haghpat, Sanahin, Odzun và Akhtala, và nên ở lại 1–2 đêm.

Alaverdi là thành phố luyện đồng, cảnh quan công nghiệp hơi kém duyên, nên chỗ ở thường được chọn là nhà dân kiểu homestay ở Tumanyan, Dsegh hoặc Haghpat.

Tu viện là nơi thờ tự, khi vào cần che vai và đầu gối. Phần lớn tu viện được tham quan miễn phí, có thể tùy tâm quyên góp.

Điểm tham quan nổi bật

• Tu viện Haghpat – Quần thể tu viện di sản thế giới được xây từ năm 976, nằm trên sân thượng của hẻm núi, là đại diện tiêu biểu của kiến trúc tôn giáo trung c…
• Tu viện Sanahin – Tu viện di sản thế giới khởi lập năm 966, nổi tiếng là trung tâm học thuật thời trung cổ, có tiền sảnh tối mờ với đầy bia mộ bằng đá.
• Tu viện Akhtala – Tu viện thế kỷ 10 xây bên trong pháo đài trên vách đá, nhà thờ Đức Mẹ có tranh tường phong cách Byzantine thế kỷ 13 được bảo tồn rất tốt, đ…
• Nhà thờ Odzun – Nhà thờ hình vòm kiểu basilica từ thế kỷ 6-7, bên cạnh có bia mộ hai vòm độc đáo, nhìn ra hẻm núi Debed.
• Tu viện Kobayr – Di tích tu viện thế kỷ 12 dựa vào vách đá hẻm núi, còn lưu giữ tranh tường phong cách Armenia–Georgia, cần leo núi khoảng 20 phút.
• Cầu Sanahin – Cầu vòm đá đơn được xây năm 1192, bắc qua sông Debed, là một trong những cây cầu thời Trung cổ được bảo tồn tốt nhất Armenia.
• Nhà bảo tàng Hovhannes Tumanyan – Ngôi nhà nơi sinh của nhà thơ quốc dân Armenia Hovhannes Tumanyan, trưng bày cuộc đời nhà thơ và nhà dân làng Lori thế kỷ 19.
• Pháo đài Lori Berd – Di chỉ kinh đô vương quốc Tashir–Dzoraget thế kỷ 11, nằm trên thềm tam giác giữa hai hẻm núi, tường thành ấn tượng.
• Bảo tàng Anh em Mikoyan – Bảo tàng tưởng nhớ nhà thiết kế máy bay MiG Artem Mikoyan và anh trai, trước cửa đặt máy bay chiến đấu MiG-21.
• Tu viện Horomayr – Tu viện hẻm núi thế kỷ 12-13 gồm hai nhóm công trình trên đỉnh và dưới chân vách đá, nằm ngay dưới làng Odzun, có thể đi bộ đến.
• Pháo đài Kayanberd – Pháo đài trên đỉnh núi thế kỷ 13 nằm trên vách hẻm núi phía dưới Haghpat, có thể đi bộ từ Haghpat và ngắm tu viện từ xa.
• Tu viện Hnevank – Tu viện hẻm núi khởi công từ thế kỷ 7, nằm ở khúc quanh thung lũng bên dưới làng Kurtan, không gian yên tĩnh.
• Vườn cây Stepanavan – Vườn cây thuần hóa trên cao nguyên thành lập từ những năm 1930, lưu giữ hàng trăm loài cây, các lối đi trong rừng mát mẻ, là điểm nghỉ ngơi…
• Làng Ardvi – Ngôi làng cổ trên cao nguyên phía tây hẻm núi, có tu viện Hovhannes Odznetsi thế kỷ 8 và nhà đá truyền thống.

Ăn uống

• Nhà hàng Tufenkian Dzoraget Gorge – Nhà hàng trong khách sạn boutique bên sông Debed, món Armenia mang hương vị Gruzia, sân thượng cạnh sông, là lựa chọn c…
• Quán Atorik – Quán ven sông bên đường chân tu viện Haghpat, thịt nướng mọng nước, là điểm ăn trưa thường gặp khi tham quan hai tu việ…
• Trung tâm Nurik – Nhà hàng xã hội bên cạnh tu viện Akhtala, nấu món gia đình và bánh ngọt gata tại chỗ, có thể đặt lớp nấu ăn và lớp thủ…

Lịch trình

• Chậm rãi bằng xe buýt công cộng phía bắc trong 7 ngày – Dùng xe buýt nhỏ và tàu hỏa nối Sevan, Dilijan, hẻm núi Debed và Gyumri.
• Vòng tròn toàn Armenia trong 12 ngày – Từ Tatev phía nam đến Debed và Gyumri phía bắc, một vòng đi qua các vùng chính của đất nước.
• Xuyên Caucasus từ Baku đến Yerevan 13 ngày – Bay đến Baku, đi đường bộ qua Sheki vào Gruzia, rồi sang Armenia và bay về từ Yerevan.
• Gruzia và Armenia nối tiếp trong 12 ngày – Từ Tbilisi đi lên Kazbegi, qua biên giới vào hẻm núi Debed rồi xuống Tatev.